ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਸਾਈਬਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਪੋਸਟਰ ਮੇਕਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ

                                     

           ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ 

“ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ  ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ.”

ਬੀ ਬੀ ਕੰਗ

20 ਜਨਵਰੀ 2020 ਨੂੰ ਕੋਵਿਡ -19 ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਦੇ,ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਤੀ 24 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਲਾਕਡਾਉਨ ਦੇ 4 ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕਿ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਇਸ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੇ ਕਈ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ । ਕੋਵਿਡ -19 ਦੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲਈ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ । ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ /ਕਲਾਸ-ਰੂਮ ਪੜਾਈ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ । ਕੋਵਿਡ -19 ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 138 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 1.37 ਬਿਲੀਅਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ । ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 62.2 ਮਿਲੀਅਨ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਕਲਾਸ-ਰੂਮ ਪੜਾਈ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਸਮਰਥ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ /ਕਲਾਸ-ਰੂਮ ਪੜਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ । 

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਨਲਾਈਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਨਲਾਈਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਆਨਲਾਈਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ., ਇਗਨੂ ਅਤੇ ਐਨ.ਸੀ.ਈ.ਆਰ.ਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਉ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਰਫਾ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਸੀ। 1994 ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਗਨੂ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੀ ਦੋਹਰੀ ਸੰਚਾਰ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲਬਧ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਤਰਫ਼ਾ ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਆਡੀਓ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲਬਧ ਹੋਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਅਜੇ ਦੂਰ ਸੀ। ਦੋ-ਪੱਖੀ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ।

ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਇਹ ਨਵੀਨਤਾ ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ,ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਜ਼ੂਮ, ਗੂਗਲ ਮੀਟ ਆਦਿ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਐਪਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜਗਾ ਲੈ ਲਈ।

ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਚਲਨ ਤੋ ਬਾਹਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਲਾਸ-ਰੂਮ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕੋਵੀਡ -19 ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਕਾਰਨ  ਡਿਜੀਟਲ / ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਈ। ਆਗਾਜ਼ ਸਮੇਂ  ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਚਾਨਕ ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸਿੱਖਿਆ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ। ਜਲਦ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜ਼ੂਮ, ਸਕਾਈਪ, ਗੂਗਲ ਕਲਾਸ-ਰੂਮ, ਯੂ-ਟਿ .ਬ, ਰੇਡੀਉ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਆਦਿ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ , ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਖੜੋਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁੜ ਟਰੈਕ 'ਤੇ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ  ਨਾਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਕਈ ਫ਼ਾਇਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: -

1. ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਲਟ, ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ। ਭਾਵ ਆਨਲਾਈਨ ਪੜਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ।
2. ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਲਟ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ 24/7 ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਸਡ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਾਈਵ ਵੀਡੀਓ ਲੈਕਚਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
4. ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਇੱਕ ਜਗਾ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੱਭਣ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
5. ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ।
6. ਇਹ ਸਾਡੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
7. ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਲਟ, ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
8. ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ / ਐਨੀਮੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
9. ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ.
10. ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ।

ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਾਰਥਿਕ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

1. ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇਸ ਨਵੇਂ  ਮਾਡਲ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।
2. ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਗੇਜ਼ੇਂਟ ਜਿਵੇਂ ਫ਼ੋਨ, ਟੈਬ, ਲੈਪਟਾਪ, ਡੈਸਕਟਾਪ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ, ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਭਾਅ 'ਤੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
3. ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕੁੱਝ ਖ਼ਾਸ ਸਸਤੇ ਟੈਰਿਫ਼ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਨਾ ਰਹੇ।
4. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਡਿਸਟਰੈਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲੈ ਸਕਣ।
5. ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਖੁੱਲ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾਸ-ਰੂਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਵੇਂ ਨਵੇਂ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ।
6. ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਖਰਤਾ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੋਰ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
7. ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
8. ਸਮਾਰਟ ਕਲਾਸ-ਰੂਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
9. ਡਿਜੀਟਲ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੈਸ਼ਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
10. ਦੋਵਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

YUNES KHOKHAR
CF-CUM-DM(CS)
SBS NAGAR